Waarheid

Waarheid speelt in ons leven een grote rol. Kinderen wordt al vroeg geleerd niet te jokken. Wij worden geacht de waarheid te spreken, de hele waarheid en niets dan de waarheid. Maar wat is waarheid? Het lijkt simpel. Onze woorden moeten in overeenstemming zijn met de werkelijke stand van zaken.

Hier rijst al direct een probleem. Gesproken woorden zijn klanken, geschreven woorden zijn letters en waarnemingen zijn voorstellingen in ons hoofd. Het woord ‘boom’, lijkt echter op geen enkele wijze op de boom in het bos. Hoe kan mijn uitspraak ‘boom’ dan getoetst worden op waarheid? In ons dagelijkse leven redden wij ons er wel mee. Wij doen ons best waarheid te spreken. Maar in de rechtspraak wordt waarheid op het scherp van de snede uitgevochten. Dan wordt waarheid echt problematisch.

Neem bijvoorbeeld de casus over de mogelijke strijdigheid van grondrechten: de aangeklaagde zou oproepen tot haat, maar beroept zich op de waarheid van zijn uitspraken. Zal de rechter zich inderdaad uitspreken over de waarheid van de betwiste woorden? Gaat hij het spreken van waarheid bestraffen? Het is een hachelijke onderneming, want het bewijzen van DE waarheid is onmogelijk, zowel voor de rechter als de beklaagde.

Binnen de wiskunde zijn bewijzen mogelijk omdat het hele systeem berust op vaste afspraken. Zolang die axioma’s niet veranderen en de redenering geldig is, moet de conclusie wel waar zijn. Ons maatschappelijk leven speelt zich niet in zo’n gesloten systeem af. Wij nemen onnauwkeurig waar, oordelen subjectief en doen uitspraken over waarheid in woorden, die ruimte laten tot meerdere interpretaties. Dat alles maakt waarheid complex en ongrijpbaar.

Dat blijkt al uit een simpel voorbeeld. Mijn buurman zegt: ‘De Eiffeltoren is 317 meter hoog…’ en, voegt hij er aan toe, ‘…hij is nog mooi ook’. Waar of onwaar? Bij nameten blijkt die Eiffeltoren 33 millimeter hoger te zijn. Is die uitspraak van 317 meter hoog nu waar of niet waar? Kan een uitspraak een beetje waar zijn, of bijna waar? Het hoeft geen betoog dat het esthetische oordeel ‘mooi’ geheel berust op subjectieve interpretatie. Mooiheid en waarheid zijn ongelijkwaardige grootheden en niet af te wegen.

Er is een fundamenteler probleem met waarheid, dat te maken heeft met taal. Als wij over dingen spreken, bijvoorbeeld: ‘die boom is een beuk’ gaat mijn taal over een object, de boom. Zodra iemand opmerkt: ‘wat je zegt, is onwaar’, gaat zijn taal niet meer over de boom, maar over mijn uitspraak dat het een beuk is. Hij zegt niets over de waarheid van de boom, maar betwist de waarheid van mijn uitspraak daarover. Zoekend naar waarheid lopen wij zo al gauw in de val van de paradox. Breek uw hersenen maar eens over de klassieke paradox van de leugenaar en probeer te achterhalen of de volgende uitspraak waar is dan wel onwaar: ‘Deze zin is onwaar’. U raakt ongewild in contradicties verzeild.

Waarheid slaat nooit op de dingen zelf. Alles wat in werkelijkheid bestaat, IS gewoon. Niet de Eiffeltoren is waar of onwaar, maar datgene wat over die toren wordt gezegd. Niet de boom is waar of onwaar, maar mijn uitspraak over de boom. Alleen uitspraken over de werkelijkheid kunnen waar zijn of niet waar. Dat betekent dat de discussie over waarheid een taalstrijd is, een strijd over de waarheid van uitspraken over uitspraken.

De rechtbank in Amsterdam zal afzien van waarheidsvinding ten aanzien van de betwiste uitspraken, maar zal de uitspraken van de beklaagde toetsen aan andere grondrechten. Omdat ook de waarheid van deze grondrechten verstopt zit in taal en interpretatie, blijft iedere uitspraak arbitrair en meer een kwestie van kans dan van waarheid.

Over de waarheid van kansen heb ik meermalen geschreven. Velen van ons worden na diagnostisch onderzoek of therapie geconfronteerd met de wankele waarheid van een statistische levenskans: ‘Mijnheer, u heeft veertig procent kans dat u over vijf jaar nog leeft’. Waar of niet waar? De tijd zal het leren.

Deze laatste uitspraak is in ieder geval waarheid.

Rein Stoel

U kunt deze column door hier te klikken ook opslaan op uw eigen computer.

naar boven