Nuchtere keuze

Volgens Leonard Mlodinow in zijn boek ‘De dronkemanswandeling’, wordt ons leven bepaald door toeval. Het verloopt zoals ‘de willekeurige beweging van moleculen die al botsend een onvoorspelbare weg afleggen’. Dit concept geeft te denken.

Wat anders dan toeval zou ons leven kunnen sturen? In hoeverre kunnen wij dat zelf doen? Drijven wij machteloos op de golven van de zee of kunnen wij ook vaste grond onder de voeten krijgen?

Iedere gebeurtenis lijkt een gevolg van een toevallige oorzaak. Neem nu onze eigen geboorte. Wie zijn eigen stamboom terugvolgt, beseft dat zijn bestaan een kwestie is van toeval. Iedere honderd jaar verschijnen er in zo’n stamboom ongeveer vier nieuwe generaties. Onze blik terug in de geschiedenis reikt niet veel verder dan ouders, grootouders en overgrootouders. Nog vroegere voorouders leven voort in verhalen en gedachten. Duidelijk is, dat wij tot in een eeuwigheid terug voorouders hebben gehad. Wie beseft dat zijn eigen geboorte een toevalstreffer in de eeuwigheid is, begint het al gauw te duizelen. Dat hoeft echter niet tot dronkenschap te leiden en nog minder tot een dronkemanswandeling.

Toch, als die ene vrouw die bepaalde man niet had ontmoet, waren wij er niet geweest. Het is een bevreemdende gedachte dat ons eigen bestaan honderden keren aan een zijden draadje heeft gehangen. Ons bestaan is kennelijk geen noodzakelijke, maar een volstrekt toevallige gebeurtenis. Het is wel een gerealiseerde kans, eigenlijk de hoofdprijs in een loterij. Nu wij er dan toch zijn, rijst de hamvraag: als onze geboorte zozeer van toeval afhangt, hoe is het dan met de rol van toeval in ons verdere leven?

Ik geef drie voorbeelden waaruit blijkt dat ons leven niet uitsluitend door toeval wordt bepaald. Toeval en doelgericht – dus niet toevallig - handelen grijpen in elkaar.

Een eerlijke dobbelsteen heeft zes mogelijkheden. De kans op ieder van de cijfers is één op zes. Maar…, en daar gaat het mij om, de dobbelsteen moet wel gegooid worden. Ook de kans op de hoofdprijs in de staatsloterij is nauwkeurig uit te rekenen, maar…, net zoals de dobbelsteen gegooid moet worden om een kans te realiseren, moet het lot van de staatsloterij wel gekocht worden. Terug naar onze geboorte. Die toevallige ontmoeting van twee mensen alleen is een onvoldoende voorwaarde om een kind te krijgen. Daarvoor is ook nog een niet toevallige handeling ofwel een bewuste daad voor nodig.

Ieder mens is het kruispunt van onvoorspelbaar toeval, bewuste keuzen, doelgericht handelen en logische gevolgen. Onze vrijheid is beperkt. Wij kunnen niet alles kiezen, evenmin kunnen wij alles laten. Als wijzelf denken te kiezen, heeft ons brein dat al grotendeels voorbereid. Wij kunnen ook niet alles doen, wij zijn met handen en voeten gebonden aan onze fysieke mogelijkheden. De marges buiten de ons toevallende onvermijdelijke omstandigheden om, zijn weliswaar klein, maar wel doorslaggevend.

Wij zijn niet reddeloos en redeloos overgeleverd aan het dronken toeval. Wie vaste voet aan wal weet te zetten, vervolgt zijn levenspad als wandelaar in een groot en onbekend bos. Wie zijn doel niet weet, begint te dwalen. Wie zijn doel wel kent, maar de weg niet weet, verdwaalt. Hij gaat op blind geluk rechts, links of rechtdoor. Hobbels en kuilen en zelfs bergen en dalen versperren de weg. De dronken wandelaar raakt van het pad, de weg wordt modderig en onbegaanbaar. Waarheen? Waarom? Hij weet het niet en er is niemand die het voorzegt. Ook het toeval zwijgt. Het is duidelijk, de wandelaar zelf moet het antwoord geven, en dat is mogelijk.

Toeval legt immers niet vast, maar creëert kansen. Kansen bestaan juist bij de gratie van het toeval. Dat besef maakt de dronkenman volledig nuchter. Hij beseft dat het realiseren van mogelijke kansen het werk is van een kiezend en handelend mens. Mensen zelf maken – bewust of onbewust, bedoeld of onbedoeld - wel of geen gebruik van de toevallige mogelijkheden en kansen.

Gelukkig bestaat er toeval, maar geluk ‘kan geen toeval zijn’. Het is een nuchtere keuze.

Rein Stoel

U kunt deze column door hier te klikken ook opslaan op uw eigen computer.

naar boven